ดูต้นฉบับสำหรับ มัคส์ บอร์น

{{Infobox scientist
|name              = มัคส์ บอร์น
|image             = Max Born.jpg
|image_size        = 240px
|caption           = มัคส์ บอร์น (1882–1970)
|birth_date        = {{birth date|1882|12|11|df=y}}
|birth_place       = [[เบรสเลา]], [[จักรวรรดิเยอรมัน]]
|death_date        = {{death date and age|df=yes|1970|1|5|1882|12|11}}
|death_place       = [[เกิททิงเงิน]], [[เยอรมันตะวันตก]]
|residence         = [[เกิททิงเงิน]], เยอรมันตะวันตก 
|citizenship       = เยอรมัน/อังกฤษ
|nationality       = เยอรมัน/อังกฤษ
|fields            = [[ฟิสิกส์]]
|workplaces        = [[Johann Wolfgang Goethe University of Frankfurt am Main|University of Frankfurt am Main]]<br />[[University of Göttingen]]<br />[[University of Edinburgh]]
|alma_mater        = University of Göttingen
|doctoral_advisor  = Carl Runge
|academic_advisors = Woldemar Voigt<br />Karl Schwarzschild
|doctoral_students = Victor Frederick Weisskopf<br />J. Robert Oppenheimer<br />Lothar Wolfgang Nordheim<br />Max Delbrück  <br />Walter Elsasser<br />Friedrich Hund<br />Pascual Jordan<br />Maria Goeppert-Mayer  <br />Herbert S. Green<br />Cheng Kaijia<br />Siegfried Flügge <br />Edgar Krahn<br />Maurice Pryce<br />Antonio Rodríguez<br />Bertha Swirles<br />Paul Weiss<br />Peng Huanwu
|notable_students  = Emil Wolf
|known_for         = Born–Haber cycle<br />Born rigidity<br />Born coordinates<br />Born approximation<br />Born probability<br />Born–Infeld theory<br />{{nowrap|Born–Oppenheimer approximation}}<br />Born's Rule<br />Born–Landé equation<br />Born–Huang approximation<br />Born–von Karman boundary condition<br />Born equation
|awards            = {{nowrap|Nobel Prize in Physics (1954)}}<br />Fellow of the Royal Society (1939)
|signature         = Max Born signature.svg
|spouse=Hedwig (Hedi) Ehrenberg (m. 1913-1970; his death; 3 children)
}}

'''มัคส์ บอร์น''' ({{langx|de|Max Born}}, 11 ธันวาคม ค.ศ. 1882 - 5 มกราคม ค.ศ. 1970) เป็น[[นักฟิสิกส์]]ผู้มีส่วนพัฒนาทฤษฎีด้าน[[กลศาสตร์ควอนตัม]] และได้รับ[[รางวัลโนเบล]]สาขาฟิสิกส์ในปี ค.ศ. 1954 ร่วมกับวัลเทอร์ โบเทอจากผลงานการคิดค้นสูตรที่ใช้ในการอธิบายฟังก์ชันความน่าจะเป็นในสมการคลื่นของ[[แอร์วิน ชเรอดิงเงอร์|ชเรอดิงเงอร์]] ในวิชากลศาสตร์ควอนตัม

== ประวัติ ==
มัคส์ บอร์นเกิดเมื่อวันที่ 11 ธันวาคม ค.ศ. 1882 ในเมืองเบรสเลา จักรวรรดิเยอรมัน (ปัจจุบันคือเมือง[[วรอตสวัฟ]] ในประเทศโปแลนด์) มีความชื่นชอบในดนตรีเป็นพิเศษเหมือนกับมารดา เริ่มเรียนหนังสือที่โรงเรียน König-Wilhelm-Gymnasium ในขณะนั้นเขามีความคิดที่จะเป็น[[นักมานุษยวิทยา]]ที่เชี่ยวชาญด้าน[[ภาษาละติน]] [[กรีก]] และ[[เยอรมัน]] แต่เขาต้องกำพร้ามารดาเมื่อเขาอายุ 4 ขวบ และในอีก 4 ต่อมา บิดาจึงได้แต่งงานกับภรรยาใหม่ สำหรับบิดาของเขาประกอบอาชีพแพทย์สาขา[[กายวิภาคศาสตร์]]และมีชื่อเสียงอย่างมาก บ้านของเขาจึงมีแขกที่มีชื่อเสียงมาเยี่ยมเยือนบ่อยครั้ง เช่น [[เพาล์ แอร์ลิช]] และ [[Albert Neisser]] เป็นต้น<ref name="manager">[http://www.manager.co.th/Science/ViewNews.aspx?NewsID=9500000008312 คอลัมน์ Max Born บิดาคนหนึ่งของกลศาสตร์ควอนตัมโดย สุทัศน์ ยกส้าน จากเว็บไซต์ผู้จัดการออนไลน์]{{ลิงก์เสีย|date=พฤศจิกายน 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} สืบค้นวันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2557</ref>

== ชีวิตนักศึกษา ==
เมื่อเขาอายุได้ 19 ปี ได้เข้าเรียนที่[[มหาวิทยาลัยวรอตสวัฟ|มหาวิทยาลัยเบรสเลา]] และได้เลือกเรียนสาขา[[วิทยาศาสตร์]]ตามความต้องการของบิดา ซึ่งในขณะนั้น [[กูลเยลโม มาร์โกนี]] ได้ประดิษฐ์วิทยุเป็นผลสำเร็จ และเมื่ออาจารย์ในห้องเรียนสาธิตการส่งคลื่นวิทยุ เขามีความสนใจทางด้านฟิสิกส์ทันที หลังจากนั้นเขาได้เข้าศึกษาต่อที่[[มหาวิทยาลัยไฮเดิลแบร์ค]] และย้ายไป[[มหาวิทยาลัยซือริช]] เพราะประเพณีการศึกษาของ[[เยอรมัน]]ในขณะนั้นไม่ส่งเสริมให้นักศึกษาเรียนที่เดียวตลอดชีวิตนักศึกษา ที่มหาวิทยาลัยซือริชเขาได้พบครูคณิตศาสตร์ที่เขาประทับใจชื่อ ฮัวร์วิทซ์ ต่อมาเขาได้ทราบว่านักปราชญ์ทาง[[คณิตศาสตร์]]ที่มีชื่อเสียง คือ [[เฟลิคส์ ไคลน์]], [[ดาฟิด ฮิลแบร์ท]] และ [[แฮร์มัน มิงค็อฟสกี]] สอนอยู่ที่มหาวิทยาลัยเกิททิงเงิน เขาจึงเดินทางไปเกิททิงเงินเพื่อศึกษากับปราชญ์ทางคณิตศาสตร์เหล่านั้นทันที<ref name="manager"/><ref name="nobel">[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/born-bio.html Max Born - Biographical from nobelprize.org] สืบค้นวันที่ 7 เมษายน พ.ศ. 2557</ref>

== ชีวิตอาจารย์มหาวิทยาลัย ==
ขณะที่เขาเรียนอยู่ที่เกิททิงเงินนั้นฮิลแบร์ทรู้สึกประทับใจในความสามารถของเขามาก จึงให้เขาเป็นอาจารย์ผู้ช่วย โดยมอบหมายให้เขาเตรียมคำบรรยาย แต่สำหรับไคลน์ไม่ชอบเขาเท่าไหร่นักเพราะเขาขาดเรียนบ่อย ในช่วงเวลานั้นเขาเริ่มสนใจการใช้คณิตศาสตร์แก้ปัญหาทางด้าน[[ฟิสิกส์]] ดังนั้นเขาจึงเลือกทำ[[วิทยานิพนธ์]]ด้านทฤษฎี[[ดาราศาสตร์]]กับ [[คาร์ล สวาซชิลด์]] ในหัวข้อ "เสถียรภาพของระบบที่ยืดหยุ่น" เมื่ออายุได้ 25 ปีเขาสำเร็จการศึกษาในระดับปริญญาเอก แต่เมื่อเปรียบเทียบกับ [[พอล ดิแรก]], [[แวร์เนอร์ ไฮเซินแบร์ค]] และ [[ว็อล์ฟกัง เพาลี]] แล้วนับว่าค่อนข้างช้า
       
ขณะศึกษาอยู่ที่มหาวิทยาลัยเกิททิงเงิน เขาได้รู้จักและติดต่อกับ [[Richard Courant]], [[Erhard Schmidt]] และ [[Constantin Caratheodory]] และเมื่อสำเร็จการศึกษา เขาได้เดินทางไป[[อังกฤษ]] และได้เข้าฟังบรรยายของ [[Joseph Larmor]] และ [[เจ. เจ. ทอมสัน]] เขาชอบการบรรยายของ Thomson มาก แต่สำหรับการบรรยายของ Larmor เขาไม่ค่อยชอบเพราะฟังไม่ค่อยเข้าใจ เนื่องจาก Larmor ใช้สำเนียงไอริชในการบรรยาย
       
ค.ศ. 1909 เขาเดินทางกลับเยอรมันและร่วมงานกับ Minkowski (เคยเป็นอาจารย์ของบอร์น) และเมื่อ Minkowski เสียชีวิต เขาจึงรับตำแหน่งอาจารย์ที่ว่างลง และในขณะนั้นเขามีเพื่อนร่วมงานที่มีชื่อเสียงหลายคน เช่น [[Hermann Weyl]] และ [[Richard Courant]] เป็นต้น<ref name="manager"/><ref name="nobel"/>

== ร่วมวิจัยจลนศาสตร์ของผลึก และแต่งงาน ==
หลังจากเขาเข้ารับตำแหน่งอาจารย์แล้ว เขาเข้าร่วมวิจัย[[จลนศาสตร์]]ของผลึกกับ [[Von Karman|ฟอน คาร์มัน]] (Von Karman) ผลการวิจัยพบว่าโครงสร้างของผลึกเป็นตัวกำหนดคุณสมบัติของพลังงานที่ปล่อยออกมา สูตร Born - Karman ที่คนทั้งสองพบจึงสามารถทำให้นักวิทยาศาสตร์ทราบพลังงานของผลึกที่ปล่อยออกมาได้
       
เมื่อเขาอายุได้ 31 ปี เขาได้เข้าพิธีสมรสกับ เฮทวิช เอเรนบวร์ค (Hedwig Ehrenburg) และอีก 1 ปีต่อมา เขาย้ายไปดำรงตำแหน่งรองศาสตราจารย์ที่มหาวิทยาลัยเบอร์ลิน ดังนั้นเขาจึงมีโอกาสได้พบกับ[[มัคส์ พลังค์]] และ[[อัลเบิร์ต ไอน์สไตน์]] ในยามว่างพวกเขาจะร่วมเล่นเปียโน และไวโอลินกัน โดยเขาทำงานอยู่ที่มหาวิทยาลัยเบอร์ลินเป็นเวลา 5 ปี และในปี ค.ศ. 1921 เขาย้ายไปรับตำแหน่งศาสตราจารย์ด้านฟิสิกส์เชิงทฤษฎีที่มหาวิทยาลัยเกิททิงเงิน<ref name="manager"/>

== ร่วมสร้างทฤษฎีควอนตัม ==
ค.ศ. 1926 เขาได้ร่วมงานกับ[[ว็อล์ฟกัง เพาลี]] และ [[แวร์เนอร์ ไฮเซินแบร์ค]] เพื่อสร้างทฤษฎีควอนตัม และเขาก็ได้พิสูจน์ให้ไฮเซินแบร์ค เห็นว่าคณิตศาสตร์ที่ไฮเซินแบร์คใช้นั้น คือ สิ่งที่นักคณิตศาสตร์เรียกว่า [[เมทริกซ์ (คณิตศาสตร์)|เมทริกซ์]] (matrix) จากนั้นเขา [[Pascual Jordan]] และไฮเซินแบร์คได้ร่วมกันปรับปรุงทฤษฎีกลศาสตร์ควอนตัมที่ใช้เมทริกซ์ในการคำนวณให้เป็นระบบยิ่งขึ้น และผลที่ได้จากทฤษฎีนี้คือ ในโลกของอะตอม การทำนายผลต่างๆ จะอยู่ในลักษณะของโอกาสความเป็นไปได้ เช่น โอกาสการพบ[[อิเล็กตรอน]] ณ ตำแหน่งต่างๆ จะขึ้นกับแอมพลิจูดของฟังก์ชันคลื่นที่ตำแหน่งและเวลานั้นๆ เป็นต้น<ref name="manager"/>

== ถูกนาซีรุกราน ==
ค.ศ. 1933 เมื่อกองทัพนาซีของ[[เยอรมัน]]เรืองอำนาจ เขาถูกปลดจากตำแหน่งศาสตราจารย์ ถูกถอดคุณวุฒิปริญญาเอก และถูกไล่ออกจากมหาวิทยาลัย เนื่องจากเขามีเชื้อสายยิว เขาจึงหนีออกจากประเทศเยอรมนีไป[[อิตาลี]] และเดินทางต่อไปที่[[อังกฤษ]]ตามคำเชิญของ Lindeman เพื่อไปสอนที่[[มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์]] ต่อมาลาออกรับตำแหน่งศาสตราจารย์ฟิสิกส์ที่[[มหาวิทยาลัยเอดินบะระ]]ในสกอตแลนด์ เขาสอนอยู่ที่นี่นานถึง 17 ปี โดยทำหน้าที่สอนนักศึกษาในช่วงเช้า และทำงานวิจัยในช่วงบ่าย 
        
เมื่อสงครามโลกสิ้นสุดลง เขาจึงเดินทางกลับมาที่เยอรมัน ซึ่งขณะนั้นเขามีอายุได้ 71 ปีแล้ว และได้บ้านที่ Bad Pyrmont คืน รวมทั้งได้รับตำแหน่งเป็นพลเมืองดีเด่นของเมืองเกิททิงเงินด้วย<ref name="manager"/>

== ได้รับรางวัลโนเบล ==
ค.ศ. 1954 เขาได้รับ[[รางวัลโนเบล]]สาขาฟิสิกส์ร่วมกับ[[วัลเทอร์ โบเทอ]] จากผลงานการสร้างทฤษฎีใน[[กลศาสตร์ควอนตัม]] โดยเฉพาะจากการให้ความหมายของฟังก์ชันคลื่นในวิชานี้ และเงินรางวัลครึ่งหนึ่งแบ่งกับโบเทอ แม้ว่าจะเชี่ยวชาญด้าน[[อะตอม]]และ[[ควอนตัมฟิสิกส์|ควอนตัม]] แต่เขาก็ไม่ได้เข้าร่วม[[โครงการแมนฮัตตัน]]ในการสร้าง[[ระเบิดปรมาณู]] เพราะเขาไม่เห็นด้วยกับการใช้วิทยาศาสตร์ในสงคราม และในด้านความเป็นครูนั้น เขามีลูกศิษย์ที่ได้รับรางวัลโนเบลสาขาฟิสิกส์หลายคน เช่น [[แวร์เนอร์ ไฮเซินแบร์ค]] (ค.ศ. 1932) [[ว็อล์ฟกัง เพาลี]] (ค.ศ. 1945) รวมทั้ง [[เจ. โรเบิร์ต ออพเพนไฮเมอร์|โรเบิร์ต ออพเพนไฮเมอร์]] ผู้สร้างระเบิดปรมาณู และ [[เอ็ดเวิร์ด เทลเลอร์]] ผู้สร้างระเบิดไฮโดรเจนด้วย เขาจึงเป็นอาจารย์ที่ได้รับรางวัลช้ากว่าศิษย์ และเป็นบุคคลที่ให้กำเนิด[[กลศาสตร์ควอนตัม]]คนสุดท้ายที่ได้รับรางวัลโนเบลอันทรงเกียรตินี้ ซึ่งก็ทำให้เขารู้สึกดี เพราะเมื่อ ชเรอดิงเงอร์ ไฮเซินแบร์ค และ [[พอล ดิแรก|ดิแรก]] ได้รับรางวัลโนเบลนั้น เขารู้สึกผิดหวังมากที่คณะกรรมการรางวัลไม่ได้เห็นความสำคัญของงานที่เขาทำ<ref name="manager"/><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/born-facts.html The Nobel Prize in Physics 1954 Max Born, Walther Bothe Banquet Speech from nobelprice.org] สืบค้นวันที่ 7 เมษายน พ.ศ. 2557</ref>

== เสียชีวิต ==
[[ไฟล์:Göttingen-Grave.of.Max.Born.jpg|thumb|ป้ายหลุมศพของมัคส์ บอร์นที่มีการจารึกสมการตามคำขอร้องของเขาก่อนเสียชีวิต]]
เขาเสียชีวิตที่เมืองเกิททิงเงิน ในวันที่ 5 มกราคม ค.ศ. 1970 และศพถูกฝังที่นั่น โดยบนหลุมฝังศพมีการจารึกสมการว่า  <math>p q - q p = { h \over 2 \pi i } I</math>  ตามคำขอร้องของเขา เพราะเขาเป็นนักฟิสิกส์คนแรกที่พบกฎ commutation นี้ เมื่อ p, q เป็นเมทริกซ์ของโมเมนตัม และตำแหน่งของอนุภาคตามลำดับ h คือ [[ค่าคงตัวของพลังค์]] และ i คือ [[จำนวนจินตภาพ|รากที่สองของ -1]] สำหรับเกียรติยศและผลงานอื่นๆ ของเขาคือ เป็น F. R. S. เมื่ออายุ 57 ปี ได้รับเหรียญ Hugh ของ [[Royal Society]] เมื่ออายุ 68 ปี และได้เขียนตำราหลายเล่ม เช่น ''Principles of Optics'', ''Atomic Physics'' และ ''The Restless Universe'' เป็นต้น รวมทั้งได้ผลิตงานวิจัยรวม 360 เรื่อง<ref>[http://www.myfirstbrain.com/student_view.aspx?ID=46499 ประวัติมัคส์ บอร์นจากเว็บไซต์ MyFirstBrian.com] สืบค้นวันที่ 7 เมษายน พ.ศ. 2557</ref>

== อ้างอิง ==
{{รายการอ้างอิง}}

== แหล่งข้อมูลอื่น ==
*{{Commons category-inline|Max Born|มัคส์ บอร์น}}
{{รายนามผู้ได้รับรางวัลโนเบลสาขาฟิสิกส์}}
{{birth|1882}}{{death|1970}}



[[หมวดหมู่:นักฟิสิกส์ชาวเยอรมัน]]
[[หมวดหมู่:นักฟิสิกส์ชาวยิว]]
[[หมวดหมู่:ชาวเยอรมันเชื้อสายยิว]]
[[หมวดหมู่:บุคคลจากวรอตสวัฟ]]
[[หมวดหมู่:ผู้ได้รับรางวัลโนเบลสาขาฟิสิกส์]]
[[หมวดหมู่:ชาวเยอรมันผู้ได้รับรางวัลโนเบล]]
[[หมวดหมู่:ศิษย์เก่าจากมหาวิทยาลัยวรอตสวัฟ]]
[[หมวดหมู่:ศิษย์เก่าจากมหาวิทยาลัยไฮเดิลแบร์ค]]
[[หมวดหมู่:ศิษย์เก่าจากมหาวิทยาลัยซือริช]]
[[หมวดหมู่:ศิษย์เก่าจากมหาวิทยาลัยเกิททิงเงิน]]
[[หมวดหมู่:บุคคลจากมหาวิทยาลัยเกอเทอแห่งแฟรงก์เฟิร์ต]]
[[หมวดหมู่:บุคคลจากมหาวิทยาลัยเกิททิงเงิน]]
[[หมวดหมู่:บุคคลจากมหาวิทยาลัยเคมบริดจ์]]
[[หมวดหมู่:บุคคลจากมหาวิทยาลัยเอดินบะระ]]