ดูต้นฉบับสำหรับ ขนาดสมอง

{{ตรวจสอบความถูกต้อง | date = September 2009}}
{{ใช้ปีคศ}}
ในสาขา[[กายวิภาคศาสตร์]]และ[[วิวัฒนาการ]] '''ขนาดสมอง''' เป็นประเด็นที่ศึกษากันบ่อย
ขนาดสมองบางครั้งวัดโดย[[น้ำหนัก]] บางครั้งโดย[[ปริมาตร]] (คือด้วยการสร้างภาพโดย [[MRI]] หรือการวัดปริมาตร[[กะโหลกศีรษะ]])
ประเด็นที่ตรวจสอบบ่อย ๆ ก็คือความสัมพันธ์ระหว่างขนาดสมองกับ[[เชาวน์ปัญญา]]
ผล[[งานวิจัย]]ในเรื่อง[[สมองมนุษย์]]กับผู้ที่มี[[บรรพบุรุษ]]เป็นคน[[ยุโรป]] แสดงว่าปริมาตรสมองมนุษย์[[ผู้ใหญ่]]โดยเฉลี่ยอยู่ที่ {{nowrap |1,260 [[ลูกบาศก์เมตร|ซม<sup>3</sup>]]}} สำหรับ[[ชาย]]และ {{nowrap |1,130 ซม<sup>3</sup>}} สำหรับ[[หญิง]]
แต่ก็ยังต่าง ๆ กันมาก<ref name="Kelly2007">[[#refCosgrove|Cosgrove et al., 2007]]</ref>
งานศึกษากับผู้ใหญ่ {{nowrap |46 คน}}อายุระหว่าง {{nowrap |22-49 ปี}} ที่มีบรรพบุรุษเป็นคนยุโรปเช่นกันพบปริมาตรเฉลี่ยที่ {{nowrap |1,273.6 ซม<sup>3</sup>}} สำหรับชายโดยมีค่าระหว่าง {{nowrap |1,052.9-1,498.5 ซม<sup>3</sup>}} และปริมาตรเฉลี่ยที่ {{nowrap |1,131.1 ซม<sup>3</sup>}} สำหรับหญิงโดยมีค่าระหว่าง {{nowrap |974.9-1,398.1 ซม<sup>3</sup>}}<ref name="Allen2002">[[#refAllen|Allen et al., 2002]]</ref>
งานศึกษาหนึ่ง<!--*** เริ่มเชิงอรรถ ***-->{{Efn-ua |
Smith & Beals (1990)
}}<!--*** จบเชิงอรรถ ***-->
ที่วัดกะโหลกศีรษะ {{nowrap |20,000 หัว}}จากประชากร {{nowrap |87 กลุ่ม}}ทั่วโลก คน[[เอเชียตะวันออก]]จาก[[ไต้หวัน]] [[ญี่ปุ่น]] [[เกาหลี]] และ[[จีน]]มีสมองใหญ่ที่สุดในโลก โดยมีปริมาตรเฉลี่ยเกิน {{nowrap |1,443 ซม<sup>3</sup>}} ตามด้วยคนยุโรปที่มีค่าเฉลี่ยน้อยกว่าที่ {{nowrap |1,260 ซม<sup>3</sup>}}

== มนุษย์ ==
[[สมองใหญ่]]ซีกขวาปกติจะใหญ่กว่าซีกซ้าย [[สมองน้อย]]ทั้งสองซีกปกติจะเท่ากันมากกว่า
[[สมองมนุษย์]]ผู้ใหญ่หนักโดยเฉลี่ยราว {{nowrap |1.5 [[กก.]]}}<ref name="CarpenterCh1">{{cite book | title = Carpenter's Human Neuroanatomy | url = https://archive.org/details/humanneuroanatom0000pare | last = Parent | first = A | author2 = Carpenter MB | publisher = Williams & Wilkins | year = 1995 | isbn = 978-0-683-06752-1 | chapter = Ch. 1}}</ref>
ในชาย น้ำหนักเฉลี่ยอยู่ที่ {{nowrap |1,370 [[ก.]]}} เทียบกับหญิงที่ {{nowrap |1,200 [[ก.]]}}<ref>{{Cite journal | last = Harrison | first = Paul J. | last2 = Freemantle | first2 = Nick | last3 = Geddes | first3 = John R. | date = 2003-11-01 | title = Meta-analysis of brain weight in schizophrenia | journal = Schizophrenia Research | volume = 64 | issue = 1 | pages = 25-34 | issn = 0920-9964 | pmid = 14511798 | doi = 10.1016/s0920-9964(02)00502-9}}</ref>
ปริมาตรอยู่ที่ราว ๆ {{nowrap |1,260 ซม<sup>3</sup>}} ในชายและ {{nowrap |1,130 ซม<sup>3</sup>}} ในหญิงแม้จะต่างกันมากในระหว่างบุคคล<ref>{{cite journal | last = Cosgrove | first = KP | author2 = Mazure CM | author3 = Staley JK | title = Evolving knowledge of sex differences in brain structure, function, and chemistry | year = 2007 | journal = Biol Psychiat | volume = 62 | pages = 847-55 | pmid = 17544382 | pmc = 2711771 | doi = 10.1016/j.biopsych.2007.03.001 | issue = 8}}</ref> 

=== วิวัฒนาการ ===
เริ่มจาก[[ไพรเมต]]ยุคต้น ๆ แล้วต่อมาเป็นสัตว์สายพันธุ์มนุษย์ที่เรียกว่า โฮมินิด จนมาเป็น[[มนุษย์ปัจจุบัน]]คือ [[Homo sapiens]] สมองก็ได้โตเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ 
ใน[[วิวัฒนาการของมนุษย์|ลำดับวิวัฒนาการ]] ปริมาตรสมองมนุษย์ได้เพิ่มขึ้นเริ่มตั้งแต่ {{nowrap |600 ซม<sup>3</sup>}} ใน ''[[Homo habilis]]'' จนถึง {{nowrap |1,600 ซม<sup>3</sup>}} ใน ''[[Homo neanderthalensis]]'' ซึ่งเป็นโฮมินิดที่มีสมองขนาดใหญ่สุด<ref>{{cite web | url = http://www.infoplease.com/encyclopedia/society/neanderthal-man.html | title = Neanderthal man | publisher = infoplease}}</ref>
แต่ก็ไม่ได้ขยายขนาดเกินกว่านั้น
ต่อจากนั้น ขนาดสมองโดยเฉลี่ยได้ลดลงใน {{nowrap |28,000 ปี}}ที่ผ่านมา<ref>{{cite web | url = http://discovermagazine.com/2010/sep/25-modern-humans-smart-why-brain-shrinking | title = If Modern Humans Are So Smart, Why Are Our Brains Shrinking? | publisher = DiscoverMagazine.com | date = 2011-01-20 | accessdate = 2014-03-05}}</ref>
คือความจุของกะโหลกศีรษะได้ลดลงจากราว ๆ {{nowrap |1,550 ซม<sup>3</sup>}} เหลือราว ๆ {{nowrap |1,440 ซม<sup>3</sup>}} ในชายในขณะที่ลดลงจาก {{nowrap |1,500 ซม<sup>3</sup>}} เหลือราว ๆ {{nowrap |1,240 ซม<sup>3</sup>}} ในหญิง<ref>{{cite journal | last1 = Henneberg | first1 = Maciej | title = Decrease of human skull size in the Holocene | journal = Human Biology | date = 1988 | pages = 395-405 | jstor = 41464021 | volume = 60 | issue = 3 | pmid = 3134287}}</ref>
ส่วนงานวิจัยในทหาร[[สหรัฐ]] 6,235 คนได้พบความจุกะโหลกของชายราว ๆ เช่นกัน แต่พบของหญิงที่ราว ๆ {{nowrap |1,330 ซม<sup>3</sup>}} ซึ่งใหญ่กว่า<ref>{{cite journal | last1 = Rushton | first1 = John Philippe | title = Cranial capacity related to sex, rank, and race in a stratified random sample of 6,325 U.S. military personnel | journal = Intelligence | date = 1992 | volume = 16 | issue = 3-4 | pages = 401-413 | doi = 10.1016/0160-2896(92)90017-l}}</ref>

มีงานวิจัยต่าง ๆ ที่สัมพันธ์ขนาดสมองกับ[[ยีน]] เช่น ยีน ASPM ที่ถ้า[[กลายพันธุ์]]จะมีผลเป็นโรคพัฒนาการทางประสาท คือ microcephaly ที่มีผลต่อปริมาตรสมอง<ref>{{cite journal | last1 = Kouprina | first1 = Natalay | last2 = Pavlicek | first2 = Adam | last3 = Mochida | first3 = Ganeshwaran H. | last4 = Solomon | first4 = Gregory | last5 = Gersch | first5 = William | last6 = Yoon | first6 = Young-Ho | last7 = Collura | first7 = Randall | last8 = Ruvolo | first8 = Maryellen | last9 = Barrett | first9 = J. Carl | last10 = Woods | first10 = C. Geoffrey | last11 = Walsh | first11 = Christopher A. | last12 = Jurka | first12 = Jerzy | last13 = Larionov | first13 = Vladimir | date = 2004 | title = Accelerated Evolution of the ASPM Gene Controlling Brain Size Begins Prior to Human Brain Expansion | journal = PLoS Biology | volume = 2 | issue = 5 | pages = e126 | doi = 10.1371/journal.pbio.0020126 }} {{open access}}</ref>

<center>
{| class="wikitable"
|+ ขนาดสมองของโฮมินิด
	! พันธุ์มนุษย์
	! ขนาดสมอง (ซม<sup>3</sup>)<ref>{{cite web | last1 = Brown | first1 = Graham | last2 = Fairfax | first2 = Stephanie | last3 = Sarao | first3 = Nidhi | title = Human Evolution | url = http://tolweb.org/treehouses/?treehouse_id=3710 | website = Tree of Life | publisher = Tree of Life Project | accessdate = 2016-05-19 | archive-date = 2020-06-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200606091921/http://tolweb.org/treehouses/?treehouse_id=3710 | url-status = dead }}</ref>
|-
	| ''[[Homo habilis]]''
	| 550-687
|-
	| ''[[Homo ergaster]]''
	| 700-900
|-
	| ''[[Homo erectus]]''
	| 600-1,250
|-
	| ''[[Homo heidelbergensis]]''
	| 1,100-1,400
|-
	| ''[[Homo neanderthalensis]]''
	| 1,200-1,750
|-
	| ''[[Homo sapiens]]''
	| 1,400
|}
</center>

=== ความแตกต่างทางชีวภูมิศาสตร์ ===
งานศึกษาจำนวนหนึ่งได้พบว่า ขนาดสมองและสัณฐานของกะโหลกศีรษะมนุษย์มีสหสัมพันธ์กับบรรพบุรุษตามภูมิภาค<ref name="oregonstate.info">{{cite journal |last1=Beals |first1=Kenneth L. |last2=Smith |first2=Courtland L. |last3=Dodd |first3=Stephen M. |last4=Angel |first4=J. Lawrence |last5=Armstrong |first5=Este |last6=Blumenberg |first6=Bennett |last7=Girgis |first7=Fakhry G. |last8=Turkel |first8=Spencer |last9=Gibson |first9=Kathleen R. |last10=Henneberg |first10=Maciej |last11=Menk |first11=Roland |last12=Morimoto |first12=Iwataro |last13=Sokal |first13=Robert R. |last14=Trinkaus |first14=Erik |title=Brain Size, Cranial Morphology, Climate, and Time Machines [and Comments and Reply] |journal=Current Anthropology |date=June 1984 |volume=25 |issue=3 |pages= 312 |doi=10.1086/203138 |s2cid=86147507 | url=http://syslearn.oregonstate.edu/instruction/anth/smith/TimeMach1984.pdf }}</ref><ref>
{{Cite web | url = http://connection.ebscohost.com/c/articles/69706893/morphological-adaptation-climate-modern-homo-sapiens-crania-importance-basicranial-breadth | title = Morphological Adaptation to Climate in Modern Homo sapiens Crania: The Importance of Basicranial Breadth | author = Nowaczewska, Wioletta|author2=browski, Pawe D|author3=KuŸmiñski, Lukasz | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180715210841/http://connection.ebscohost.com/c/articles/69706893/morphological-adaptation-climate-modern-homo-sapiens-crania-importance-basicranial-breadth | archivedate = 2018-07-15|url-status=dead}}</ref>
ความต่าง ๆ ของความจุกะโหลกเชื่อว่า มีเหตุจาก[[การปรับตัว (ชีววิทยา)|การปรับตัว]]ให้เข้ากับ[[ภูมิอากาศ]]ซึ่ง[[การคัดเลือกโดยธรรมชาติ|คัดเลือก]]ศีรษะที่ใหญ่กลมในอากาศอันหนาวกว่าเพราะสงวน[[ความร้อน]]ได้ดีกว่า และคัดเลือกศีรษะที่เรียวกว่าในเขตอากาศร้อนใกล้กับ[[เส้นศูนย์สูตร]] (ตาม Bergmann's rule และ Allen's rule)<ref>{{cite book |author= Mielke, James|author2= Konigsberg, Lyle W|author3=Relethford, John | year = 2006 | title = Human biological variation |url= https://archive.org/details/humanbiologicalv0000miel| publisher = Oxford University Press | pages = [https://archive.org/details/humanbiologicalv0000miel/page/n289 274]-75 }}</ref>

งานศึกษาใหญ่สุดเท่าที่เคยทำในเรื่องความต่าง ๆ ของขนาดสมองตามเขตภูมิภาคเป็นงานในปี 1984
ซึ่งพบว่า ขนาดสมองมนุษย์ต่างกันไปตาม[[ละติจูด]]ที่บรรพบุรุษอาศัยอยู่<ref name="oregonstate.info"/>
งานศึกษาอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างละติจูดกับขนาดกะโหลกศีรษะว่าเป็นตัวอย่างของ Bergmann's rule คือ กะโหลกจะกลมกว่าในอากาศหนาวเพราะ[[มวล]]จะเพิ่มขึ้นได้มากกว่าเทียบกับ[[พื้นที่]]ผิว ซึ่งสงวน[[อุณหภูมิปกติของร่างกาย|อุณหภูมิแกนในร่างกาย]] นี่มีผลโดยไม่ขึ้นกับ[[เชื้อชาติ]]

=== เพศ ===
[[ไฟล์:Brain weight age.gif|thumb|
น้ำหนักสมองมนุษย์โดยเฉลี่ยสำหรับชายและหญิงตลอดชั่วอายุ ชายสีน้ำเงิน หญิงสีแดง แกนนอนแสดงอายุ แกนตั้งแสดงน้ำหนักสมอง
จากงานศึกษา ''Changes in brain weights during the span of human life''
|360x360px]]
ปริมาตรสมองผู้ใหญ่สำหรับบุคคลอายุและเพศต่าง ๆ คล้ายกันโดยพื้นฐาน
้นมี

พัฒนาการของโครงสร้างต่าง ๆ ในสมองของเด็กจะต่างกันในทั้งระหว่างบุคคลและระหว่างเพศ<ref>[[#refLange|Lange et al., 1997]]</ref>
สมองทารกมนุษย์เมื่อคลอดมีปริมาตร {{nowrap |369 ซม<sup>3</sup>}} โดยเฉลี่ย และเพิ่มในปีแรกไปถึงราว ๆ {{nowrap |961 ซม<sup>3</sup>}} หลังจากนั้นอัตราการเพิ่มจะลดลง
ปริมาตรสมองจะมากสุดเมื่อถึงอายุ {{nowrap |40 ปี}} หลังจากนั้นจะเริ่มลดลงที่อัตรา 5% ต่อ[[ทศวรรษ]] โดยเร่งลดเร็วขึ้นเมื่อถึงอายุราว ๆ {{nowrap |70 ปี}}<ref>{{Cite journal | title = Ageing and the brain | journal = Postgraduate Medical Journal | url = http://ncbi.nlm | last = Peters | first = R. | pmc = 2596698 | pmid = 16461469 | doi = 10.1136/pgmj.2005.036665 | volume = 82 | issue = 964 | year = 2006 | pages = 84-8 | access-date = 2021-08-13 | archive-date = 2013-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130715163844/http://www.ncbi.nlm/ | url-status = dead }}</ref>

น้ำหนักสมองผู้ใหญ่ชายโดยเฉลี่ยอยู่ที่ {{nowrap |1,345 [[ก.]]}} เทียบกับหญิงที่ {{nowrap |1,222 ก.}}<ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/?id=u1bwQj7qdsYC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | title = Reader in Gender archaeology | accessdate = 2014-09-21 | publisher = Routlegde | author1 = Kelley Hays | author2 = David S. | isbn = 9780415173605 | year = 1998}}</ref>
ผู้ชายมีปริมาตรของสมองทั้งหมด ของสมองน้อย และกลีบสมองโดยเฉลี่ยมากกว่า ยกเว้นน่าจะสมอง[[กลีบข้าง]]ซีกซ้าย<ref name="Ross2006">[[#refCarne|Carne et al., 2006]]</ref>

เขตสมองโดยเฉพาะ ๆ ก็ยังมีขนาดต่างกันระหว่างเพศ
งานศึกษาทั่วไปมักบ่งว่า ชายมี[[อะมิกดะลา]]และ[[ไฮโปทาลามัส]]ที่ใหญ่กว่า หญิงมี [[caudate nucleus]] และ[[ฮิปโปแคมปัส]]ที่ใหญ่กว่า
เมื่อตรวจดูกับ[[ความแปรปรวนร่วมเกี่ยว]]เทียบกับปริมาตรในกะโหลกศีรษะ ความสูง และน้ำหนัก งานศึกษาปี 2007 พบว่า หญิงมีสัดส่วน[[เนื้อเทา]]ที่สูงกว่า เทียบกับชายผู้มีสัดส่วน[[เนื้อขาว]]และ[[น้ำหล่อสมองไขสันหลัง]]ที่สูงกว่า
แต่ก็มีความแตกต่างระหว่างบุคคลสูงมากในงานศึกษาต่าง ๆ<ref name="Kelly2007" />
ส่วนงานศึกษาปี 2011 กลับไม่พบความแตกต่างระหว่างเพศที่มี[[นัยสำคัญทางสถิติ]]สำหรับสัดส่วนเนื้อเทาสำหรับคนอายุต่าง ๆ ซึ่งจัดกลุ่มเป็นทศวรรษ ๆ ยกเว้นคนอายุในทศวรรษที่ 3 และ 6 โดยมีตัวอย่างหญิง {{nowrap |758 คน}}และชาย {{nowrap |702 คน}}อายุระหว่าง {{nowrap |20-69 ปี}}<ref name="taki2011">{{Cite journal | last1 = Taki | first1 = Y. | last2 = Thyreau | first2 = B. | last3 = Kinomura | first3 = S. | last4 = Sato | first4 = K. | last5 = Goto | first5 = R. | last6 = Kawashima | first6 = R. | last7 = Fukuda | first7 = H. | editor1-last = He | editor1-first = Yong | title = Correlations among Brain Gray Matter Volumes, Age, Gender, and Hemisphere in Healthy Individuals | doi = 10.1371/journal.pone.0022734 | journal = PLoS ONE | volume = 6 | issue = 7 | pages = e22734 | year = 2011 | pmid = 21818377 | pmc = 3144937 | bibcode = 2011PLoSO...622734T }}</ref>
ผู้ชายอายุระหว่าง {{nowrap |20-29 ปี}} (ทศวรรษที่ 3) โดยเฉลี่ยมีอัตราเนื้อเทาสูงกว่าหญิงอายุรุ่นเดียวกัน
เทียบกับกลุ่มทศวรรษที่ 6 ซึ่งหญิงโดยเฉลี่ยมีอัตราเนื้อเทาสูงกว่าอย่างสำคัญ แม้จะไม่พบความแตกต่างในกลุ่มทศวรรษที่ 7

ปริมาตรสมองและเนื้อเทาจะถึงจุดสูงสุดในระหว่างอายุ {{nowrap |10-20 ปี}} (ในหญิงก่อนกว่าชาย) เทียบกับปริมาตรเนื้อขาวและโพรงสมองที่ยังเพิ่มอยู่
รูปแบบทั่วไปเป็นการเพิ่มขนาดในช่วงวัยเด็กที่ถึงจุดสูงสุดแล้วตามด้วยการลดขนาดในช่วงวัยรุ่น (เช่น เพราะ synaptic pruning)
ปริมาตรสมองโดยเฉลี่ยในเด็กชายจะใหญ่กว่าเด็กหญิงประมาณ 10% โดยสมกับที่พบในผู้ใหญ่
แต่ก็ไม่ควรตีความว่ามีผลให้ทำอะไรได้ดีกว่าหรือแย่กว่า
เพราะค่าวัดคร่าว ๆ ของโครงสร้างต่าง ๆ อาจไม่สะท้อนถึงปัจจัยที่ให้ทำกิจได้อย่างแตกต่าง ปัจจัยเช่นการเชื่อมต่อกันระหว่าง[[เซลล์ประสาท]]และความหนาแน่นของ[[หน่วยรับ]] (receptor) 
อนึ่ง กลุ่มเด็กโดยเฉพาะ ๆ ก็ยังมีความแตกต่างของขนาดสมองสูง เช่น เด็กอายุเดียวกันอาจมีปริมาตรสมองโดยรวมต่างกันถึง 50%<ref name="Giedd2008">[[#refGiedd|Giedd, 2008]]</ref>
เด็กหญิงโดยเฉลี่ยมีปริมาตร[[ฮิปโปแคมปัส]]ที่ใหญ่กว่า และเด็กชายมี[[อะมิกดะลา]]ที่ใหญ่กว่า<ref name="Kelly2007" />

โครงสร้างสมองก็เปลี่ยนแปลงไปแบบพลวัตตลอดวัยผู้ใหญ่และวัยชรา โดยแตกต่างอย่างสำคัญในระหว่างบุคคล
ในทศวรรษหลัง ๆ ชายเสียปริมาตรสมองทั้งหมด ปริมาตรสมองกลีบหน้า และสมองกลีบขมับมากกว่า เทียบกับหญิงที่เสียฮิปโปแคมปัสและสมองกลีบข้างมากกว่า<ref name="Kelly2007" />
ชายเสียปริมาตรของเนื้อเทาทั้งหมดมากกว่า แม้จะต่าง ๆ กันตามเขตในทั้งสองเพศ โดยบางเขตไม่ปรากฏว่าเสื่อมไปเลย
เนื้อขาวโดยทั้งหมดไม่ปรากฏว่าลดลงตามอายุ แม้จะมีความต่างกันในเขตสมองต่าง ๆ<ref>[[#refGood|Good et al., 2001]]</ref>

=== ปัจจัยทางยีน ===
งานศึกษาในแฝดเหมือนได้แสดงความสืบทอดได้ทางยีนของขนาดสมองทั่วไปในผู้ใหญ่โดยเป็นค่าระหว่าง {{nowrap |66-97%}}
แต่ก็ต่าง ๆ กันแล้วแต่บริเวณสมอง โดยมีค่าสูงสำหรับขนาดสมอง[[กลีบหน้า]] {{nowrap |(90-95%)}} ค่าปานกลางสำหรับ[[ฮิปโปแคมปัส]] {{nowrap |(40-69%)}} และปัจจัยทางสิ่งแวดล้อมจะมีอิทธิพลต่อบริเวณสมองด้านใน (medial) ส่วนต่าง ๆ 
อนึ่ง ปริมาตรของ[[โพรงสมองข้าง]]โดยหลักอธิบายได้ด้วยปัจจัยทางสิ่งแวดล้อม ซึ่งแสดงนัยว่า ปัจจัยเช่นนี้ก็มีผลต่อเนื้อสมองรอบ ๆ ด้วย
ยีนอาจมีผลให้โครงสร้างสมองสัมพันธ์กับหน้าที่ทางประชาน หรือหน้าที่ทางประชานอาจมีอิทธิพลต่อโครงสร้างสมองในชั่วชีวิต
มีการระบุหรือเสนอยีนที่อาจมีบทบาท แต่ก็ยังต้องรอการทำซ้ำผลงานวิจัย<ref name="Peper2007">[[#refPeper|Peper, 2007]]</ref><ref>[[#refZhang|Zhang, 2003]]</ref>

=== เชาวน์ปัญญา ===
{{ข้อมูลเพิ่มเติม |ประสาทวิทยาศาสตร์กับขนาดสมอง#มนุษย์}}
งานศึกษาได้แสดง[[สหสัมพันธ์]]ระหว่างขนาดสมองกับ[[เชาวน์ปัญญา]] คือสมองที่ใหญ่กว่าเป็นตัวพยากรณ์ว่าจะฉลาดกว่า
แต่ก็ไม่ชัดเจนว่า [[มีความสัมพันธ์กันไม่ได้หมายความว่าเป็นเหตุผลซึ่งกันและกัน|ชี้ความเป็นเหตุหรือไม่]]{{sfn |Nisbett|Aronson|Blair|Dickens|2012b | p = 142}}

งานศึกษาทาง [[MRI]] ส่วนใหญ่รายงานว่ามีค่าสหสัมพันธ์พอสมควรคือ {{nowrap |0.3-0.4}} ระหว่างปริมาตรสมองกับเชาวน์ปัญญา<ref>{{cite journal |last1=Mcdaniel |first1=M |title=Big-brained people are smarter: A meta-analysis of the relationship between in vivo brain volume and intelligence |journal=Intelligence |date=July 2005 |volume=33 |issue=4 |pages=337–346 |doi=10.1016/j.intell.2004.11.005 }}</ref><ref name="Luders et al., 2008">{{cite journal |last1=Luders |first1=Eileen |last2=Narr |first2=Katherine L. |last3=Thompson |first3=Paul M. |last4=Toga |first4=Arthur W. |title=Neuroanatomical correlates of intelligence |journal=Intelligence |date=March 2009 |volume=37 |issue=2 |pages=156–163 |doi=10.1016/j.intell.2008.07.002 |pmid=20160919 |pmc=2770698 }}</ref>
ความสัมพันธ์ที่สม่ำเสมอสุดพบที่สมอง[[กลีบหน้า]] [[กลีบขมับ]] [[กลีบข้าง]] [[ฮิปโปแคมปัส]] และ[[สมองน้อย]] แต่ก็อธิบายความแปรปรวนของ[[ระดับเชาวน์ปัญญา]] (IQ) ได้ค่อนข้างน้อย ซึ่งแสดงนัยว่า แม้ขนาดสมองอาจสัมพันธ์กับเชาวน์ปัญญา แต่ปัจจัยอื่น ๆ ก็อาจมีส่วน<ref name="Luders et al., 2008" /><ref>[[#refHoppe|Hoppe & Stojanovic, 2008]]</ref>
อนึ่ง ขนาดสมองยังไม่สัมพันธ์อย่างมีกำลังกับค่าวัดประสิทธิภาพทางประชานอื่น ๆ แม้ที่เฉพาะเจาะจงกว่า<ref name="Allen2002" />
ในชาย ระดับเชาวน์ปัญญาสัมพันธ์กับปริมาตรเนื้อเทาในสมองกลีบหน้าและกลีบข้างมากกว่า เป็นส่วนที่คร่าว ๆ มีหน้าที่รวบรวมข้อมูล[[ประสาทสัมผัส]]และควบคุม[[การใส่ใจ]] เทียบกับหญิงที่สัมพันธ์กับสมองกลีบหน้าและ[[บริเวณโบรคา]] (Broca's area) ซึ่งมีหน้าที่ทางภาษา<ref name="Kelly2007" />
งานวิจัยที่วัดปริมาตรสมอง, ค่าศักย์ไฟฟ้าแบบ [[Evoked potential|P300 auditory evoked potentials]] และระดับเชาวน์ปัญญาแสดงข้อมูลที่ขัดแย้งกัน คือทั้งปริมาตรสมองและความเร็วการเกิดค่า P300 มีสหสัมพันธ์กับลักษณะทางเชาวน์ปัญญาต่าง ๆ ที่วัด แต่ทั้งสองกลับไม่มีสหสัมพันธ์กับกันและกัน<ref>{{cite journal |last1=Egan |first1=Vincent |last2=Chiswick |first2=Ann |last3=Santosh |first3=Celestine |last4=Naidu |first4=K. |last5=Rimmington |first5=J.Ewen |last6=Best |first6=Jonathan J.K. |title=Size isn't everything: A study of brain volume, intelligence and auditory evoked potentials |url=https://archive.org/details/sim_personality-and-individual-differences_1994-09_17_3/page/n60 |journal=Personality and Individual Differences |date=September 1994 |volume=17 |issue=3 |pages=357–367 |doi=10.1016/0191-8869(94)90283-6 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Egan |first1=Vincent |last2=Wickett |first2=John C. |last3=Vernon |first3=Philip A. |title=Brain size and intelligence: erratum, addendum, and correction |url=https://archive.org/details/sim_personality-and-individual-differences_1995-07_19_1/page/n117 |journal=Personality and Individual Differences |date=July 1995 |volume=19 |issue=1 |pages=113–115 |doi=10.1016/0191-8869(95)00043-6 }}</ref>

หลักฐานยังไม่ตรงกันว่า ความแตกต่างของขนาดสมองสามารถพยากรณ์ระดับเชาวน์ปัญญาระหว่างพี่น้องได้หรือไม่ งานบางงานพบสหสัมพันธ์ระดับพอสมควร แต่งานอื่น ๆ ก็ไม่พบ{{sfn |Nisbett|Aronson|Blair|Dickens|2012b | p = 142}}
งานทบทวนวรรณกรรมปี 2012 ชี้ว่า ขนาดสมองคร่าว ๆ ไม่น่าจะเป็นวิธีการวัดระดับเชาวน์ปัญญาที่ดี เช่น ขนาดสมองก็ต่างกันระหว่างหญิงกับชายโดยไม่ปรากฏความต่างของระดับเชาวน์ปัญญา{{sfn |Nisbett|Aronson|Blair|Dickens|2012b}}

โครงสร้างสมองของผู้ใหญ่ยังเปลี่ยนไปเมื่อเรียนรู้ทักษะทางประชานหรือทางการเคลื่อนไหวใหม่ ๆ ด้วย<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=H. |last2=Devlin |first2=J. T. |last3=Shakeshaft |first3=C. |last4=Stewart |first4=L. H. |last5=Brennan |first5=A. |last6=Glensman |first6=J. |last7=Pitcher |first7=K. |last8=Crinion |first8=J. |last9=Mechelli |first9=A. |last10=Frackowiak |first10=R. S. J. |last11=Green |first11=D. W. |last12=Price |first12=C. J. |title=Anatomical Traces of Vocabulary Acquisition in the Adolescent Brain |journal=Journal of Neuroscience |date=31 January 2007 |volume=27 |issue=5 |pages=1184–1189 |doi=10.1523/JNEUROSCI.4442-06.2007 |pmid=17267574 |pmc=6673201 |s2cid=10268073 |doi-access=free }}</ref>
คือ สภาพพลาสติกของระบบประสาท (neuroplasticity) เป็นการเพิ่มปริมาตรเนื้อเทา ได้พบในผู้ใหญ่หลังจากฝึกทักษะทางตา-การเคลื่อนไหว
โดยการเปลี่ยนแปลงทางคุณภาพ (เช่น เรียนรู้ทักษะใหม่ ๆ) ปรากฏกว่าสำคัญต่อการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างสมองยิ่งกว่าการฝึกเพื่อปรับปรุงทักษะที่มีอยู่แล้ว
ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดพบว่าจะคงยืนอย่างน้อย {{nowrap |3 เดือน}}โดยไม่ต้องฝึกอย่างต่อเนื่อง
ตัวอย่างการเปลี่ยนแปลงที่มีผลอื่น ๆ รวมการเรียนรู้เสียงคำพูดใหม่ ๆ ดนตรี ทักษะในการหาหนทาง และเรียนรู้คำเขียนที่สะท้อนจากกระจก<ref>{{cite journal |last1=Driemeyer |first1=Joenna |last2=Boyke |first2=Janina |last3=Gaser |first3=Christian |last4=Büchel |first4=Christian |last5=May |first5=Arne |title=Changes in Gray Matter Induced by Learning—Revisited |journal=PLOS ONE |date=23 July 2008 |volume=3 |issue=7 |pages=e2669 |doi=10.1371/journal.pone.0002669 |pmid=18648501 |pmc=2447176 |bibcode=2008PLoSO...3.2669D |s2cid=13906832 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ilg |first1=R. |last2=Wohlschlager |first2=A. M. |last3=Gaser |first3=C. |last4=Liebau |first4=Y. |last5=Dauner |first5=R. |last6=Woller |first6=A. |last7=Zimmer |first7=C. |last8=Zihl |first8=J. |last9=Muhlau |first9=M. |title=Gray Matter Increase Induced by Practice Correlates with Task-Specific Activation: A Combined Functional and Morphometric Magnetic Resonance Imaging Study |journal=Journal of Neuroscience |date=16 April 2008 |volume=28 |issue=16 |pages=4210–4215 |doi=10.1523/JNEUROSCI.5722-07.2008 |pmid=18417700 |pmc=6670304 |s2cid=8454258 |doi-access=free }}</ref>

== สัตว์อื่น ๆ ==
[[วาฬสเปิร์ม]]มีสมองใหญ่สุดและหนักราว {{nowrap |8 [[กก.]]}}
สมองช้างหนักกว่า {{nowrap |5 กก.}} เล็กน้อย
สมอง[[โลมาปากขวด]]หนัก {{nowrap |1.5-1.7 กก.}}
เทียบกับสมองมนุษย์ที่หนักราว {{nowrap |1.3-1.5 กก.}}
ขนาดสมองมักจะเป็นไปตามขนาดร่างกาย
แต่ก็ไม่ได้เป็นไปตามสัดส่วน คือ อัตรามวลสมองต่อมวลร่างกายจะต่าง ๆ กัน
อัตราสูงสุดพบใน[[หนูผี]]<ref>{{cite web | url = http://www.kk.org/thetechnium/archives/2004/11/brains_of_white.php | title = The Technium: Brains of White Matter | author = Kelly, Kevin | work = kk.org}}</ref>

ค่าเฉลี่ยน้ำหนักสมองของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทั้งหมดเป็นไปตามกฎ power law (คือ <math>y = k^a</math>) โดยมี[[เลขชี้กำลัง]]ราว ๆ 0.75<ref>[[#refArmstrong|Armstrong, 1983]]</ref>
การเป็นไปตามกฎเช่นนี้ก็มีเหตุผลที่ดี เพราะขนาดร่างกายสัมพันธ์กับความยาวร่างกายตามกฎนี้โดยมีเลขชี้กำลัง 0.33 และขนาดร่างกายสัมพันธ์กับพื้นที่ผิวของร่างกายโดยมีเลขชี้กำลัง 0.67
แม้จะไม่มีคำอธิบายสำหรับค่า 0.75
แต่ก็น่าสนใจว่ามีค่าทางสรีรภาพบางอย่างที่สัมพันธ์กับขนาดร่างกายด้วยเลขชี้กำลังที่ใกล้ ๆ กัน เช่น อัตราเมแทบอลิซึมพื้นฐาน (basal metabolic rate)<ref>[[#refSavage|Savage et al., 2004]]</ref>

สูตรในกฎนี้ใช้กับสมองโดยเฉลี่ยของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทั้งหมด แต่สัตว์แต่ละ[[วงศ์ (ชีววิทยา)|วงศ์]] (เช่น [[เสือและแมว]] [[สัตว์ฟันแทะ]] [[ไพรเมต]] เป็นต้น) ก็จะมีค่าต่างไปบ้าง ซึ่งทั่วไปสะท้อนถึงความซับซ้อนทางพฤติกรรม<ref>[[#refJerison|Jerison, ''Evolution of the Brain and Intelligence'']]</ref>
ไพรเมตตามขนาดร่างกาย มีสมองใหญ่เป็น {{nowrap |5-10 เท่า}}ตามที่สูตรนี้พยากรณ์
สัตว์ล่าเหยื่อมักจะมีสมองใหญ่กว่าสัตว์ที่เป็นเหยื่อของมัน
สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมใน Infraclass "placentalia" โดยมากมีสมองที่ใหญ่กว่า[[สัตว์มีกระเป๋าหน้าท้อง]] เช่น [[โอพอสซัม]]
ค่ามาตรฐานที่ใช้ประเมินขนาดสมองจริง ๆ เทียบกับขนาดที่คาดหวังจากขนาดร่างกายเรียกว่า encephalization quotient (EQ)<!--*** เริ่มเชิงอรรถ ***-->{{Efn-ua | name = EQ | {{anchor | EQ}}<!-- มีลิงก์จากที่อื่น กรุณาอย่าลบหรือเปลี่ยนโดยไม่แก้ลิงก์ด้วย -->
'''encephalization quotient''' (EQ) หรือ '''encephalization level''' เป็นค่าวัดขนาดสมองแบบสัมพัทธ์ มีนิยามเป็นอัตราส่วนของ[[มวล]]สมองจริง ๆ กับมวลสมองที่คาดหวังสำหรับสัตว์หนึ่งในขนาดนั้น ๆ เชื่อว่า ค่าแสดงระดับเชาวน์ปัญญาหรือสมรรถภาพทางประชานโดยประมาณสำหรับ[[สปีชีส์]]นั้น ๆ<ref>
{{cite book | author = Pontarotti, Pierre | year = 2016 | title = Evolutionary Biology: Convergent Evolution, Evolution of Complex Traits | publisher = Springer | isbn = 978-3-319-41324-2 | pages = 74 }}</ref><ref>
{{cite web | author = Rieke, G | title = Natural Sciences 102: Lecture Notes: Emergence of Intelligence | url = http://ircamera.as.arizona.edu/NatSci102/NatSci102/lectures/intelligence.htm | accessdate = 2011-02-12 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190407181204/http://ircamera.as.arizona.edu/NatSci102/NatSci102/lectures/intelligence.htm | archivedate = 2019-04-07 |url-status=live}}</ref>
เป็นค่าวัดที่ดีกว่าอัตรามวลสมองต่อมวลร่างกาย เพราะพิจารณารวมเอาปัจจัยทาง{{nowrap |แอลโลเมตรี}} (allometric effect) ด้วย
สูตรได้พัฒนาขึ้นสำหรับ[[สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม]]โดยเฉพาะ และอาจให้ผลไม่ได้เรื่องถ้าใช้กับสัตว์อื่น ๆ นอกกลุ่มนี้<ref>{{cite web | author = Moore, J | date = 1999 | title = Allometry | url = http://weber.ucsd.edu/~jmoore/courses/allometry/allometry.html | publisher = [[มหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย แซนดีเอโก]] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190327101353/http://pages.ucsd.edu/~jmoore/courses/allometry/allometry.html | archivedate = 2019-03-27|url-status=dead}}</ref>
นอกเหนือจาก[[ปริมาตร]] [[มวล]] หรือจำนวนเซลล์ พลังงานที่สมองใช้ก็สามารถเทียบกับที่ร่างกายส่วนอื่น ๆ ใช้ได้เช่นกัน
}}<!--*** จบเชิงอรรถ ***-->
ซึ่งของมนุษย์อยู่ที่ระหว่าง {{nowrap |7.4-7.8}}<ref>{{cite journal | last1 = Roth | first1 = G | last2 = Dicke | first2 = U | title = Evolution of the brain and intelligence | journal = Trends Cogn. Sci. (Regul. Ed.) | volume = 9 | issue = 5 | pages = 250-7 | date = May 2005 | pmid = 15866152 | doi = 10.1016/j.tics.2005.03.005 }}</ref>

แม้ขนาดสมองของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมอาจใหญ่ขึ้น แต่ก็ใช่ว่าส่วนย่อยทุก ๆ ส่วนจะใหญ่ขึ้นในอัตราเดียวกัน<ref name="Finlay">[[#refFinlay|Finlay et al., 2001]]</ref>
โดยเฉพาะก็คือ ยิ่งสมองใหญ่เท่าไร เปลือกสมองก็มีสัดส่วนใหญ่ขึ้นเท่านั้น
ดังนั้น ในสัตว์ที่มีสมองขนาดใหญ่สุด โดยมากจะเป็นเปลือกสมอง และนี่ไม่ใช่เพียงแค่มนุษย์เท่านั้น แต่สัตว์อื่น ๆ ก็เช่นกัน ดังที่พบในปลาโลมา วาฬ และช้างเป็นต้น 
สมองได้ใหญ่ขึ้นเรื่อย ๆ ใน [[วิวัฒนาการของมนุษย์|ประวัติวิวัฒนาการสองล้านปีของ ''Homo sapiens'']] แม้จะอธิบายได้เป็นบางส่วนว่า เพราะร่างกายใหญ่ขึ้น<ref>[[#refKappelman|Kappelman, 1993]]</ref>
แต่ก็มีความแตกต่างที่อธิบายอย่างเป็นระบบได้ยาก โดยเฉพาะก็คือ การปรากฏขึ้นของ[[มนุษย์ปัจจุบัน]]เมื่อ {{nowrap |300,000 ปีก่อน}} ซึ่งมีร่างกายเล็กลงแต่มีสมองใหญ่ขึ้น
ถึงกระนั้น มนุษย์[[นีแอนเดอร์ทาล]] ซึ่งสูญพันธุ์ไปราว {{nowrap |40,000 ปีก่อน}} ก็มีสมองใหญ่ยิ่งกว่ามนุษย์ปัจจุบัน<ref>[[#refHolloway|Holloway, 1995]]</ref>

นักวิจัยบางส่วนคิดว่า งานวิจัยให้ความสนใจกับขนาดสมองมากเกินควร
เช่น บางคนอ้างว่า ปัจจัยอื่น ๆ นอกจากขนาดมีสหสัมพันธ์กับเชาวน์ปัญญาที่ยิ่งกว่า เช่น จำนวน[[เซลล์ประสาท]]ในสมองและความเร็วของเส้นประสาทที่เชื่อมต่อกัน<ref>[[#refRoth|Roth & Dicke, 2005]]</ref>
พวกเขายังชี้ด้วยว่า เชาวน์ปัญญาไม่ได้ขึ้นเพียงกับปริมาณเนื้อเยื่อในสมอง แต่ขึ้นกับรายละเอียดทางโครงสร้างของมันด้วย
เช่น มันชัดเจนแล้วว่าพวก[[นกกา]] [[นกเรเวน]] และนกแก้วแอฟริกาเทา (''Psittacus erithacus'') เป็นสัตว์ฉลาดแม้จะมีสมองเล็ก

แม้มนุษย์จะมีค่า encephalization quotient{{Efn-ua | name = EQ}} สูงสุดในบรรดาสัตว์ที่ยังเหลืออยู่ แต่ค่านี้ก็ไม่ได้นอกรีดนอกรอยจากสัตว์พวกไพรเมต
เทียบกับลิง[[กอริลลา]]ที่ออกนอกรีดนอกรอย คือมีอัตราที่น้อยกว่าตามคาด<ref>{{cite news |last1=Motluk |first1=Alison |title=Size isn't everything: The big brain myth |url=https://www.newscientist.com/article/mg20727711-300-size-isnt-everything-the-big-brain-myth/ |work=New Scientist |date=28 July 2010 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Azevedo |first1=Frederico A.C. |last2=Carvalho |first2=Ludmila R.B. |last3=Grinberg |first3=Lea T. |last4=Farfel |first4=José Marcelo |last5=Ferretti |first5=Renata E.L. |last6=Leite |first6=Renata E.P. |last7=Filho |first7=Wilson Jacob |last8=Lent |first8=Roberto |last9=Herculano-Houzel |first9=Suzana |title=Equal numbers of neuronal and nonneuronal cells make the human brain an isometrically scaled-up primate brain |journal=The Journal of Comparative Neurology |date=10 April 2009 |volume=513 |issue=5 |pages=532–541 |doi=10.1002/cne.21974 |pmid=19226510 |s2cid=5200449 | quote = We find that the adult male human brain contains on average 86.1 ± 8.1 billion NeuN-positive cells (“neurons”) and 84.6 ± 9.8 billion NeuN-negative (“nonneuronal”) cells. [...] These findings challenge the common view that humans stand out from other primates in their brain composition and indicate that, with regard to numbers of neuronal and nonneuronal cells, the human brain is an isometrically scaled-up primate brain.}}</ref>
มีค่าวัดทางกายภาพอื่น ๆ ที่สัมพันธ์กับขนาดสมองในประวัติวิวัฒนาการของมนุษย์ เช่น ฐานกะโหลกศีรษะ<!--*** เริ่มเชิงอรรถ ***-->{{Efn-ua |
'''ฐานกะโหลกศีรษะ''' (base of skull) เป็นส่วนล่างสุดของ[[กะโหลกศีรษะ]] ประกอบด้วยเยื่อบุกะโหลกและส่วนล่างของเพดานกะโหลก ประกอบด้วยกระดูก 5 ชิ้นคือ [[กระดูกเอทมอยด์]] [[กระดูกสฟีนอยด์]] [[กระดูกท้ายทอย]] [[กระดูกหน้าผาก]] และ[[กระดูกขมับ]]
}}<!--*** จบเชิงอรรถ ***-->
โค้งมากขึ้นเมื่อสมองมีขนาดใหญ่ขึ้นเทียบกับกับความยาวของฐานกะโหลก<ref>{{cite journal |last1=Ross |first1=Callum |last2=Henneberg |first2=Maciej |title=Basicranial flexion, relative brain size, and facial kyphosis inHomo sapiens and some fossil hominids |journal=American Journal of Physical Anthropology |date=December 1995 |volume=98 |issue=4 |pages=575–593 |doi=10.1002/ajpa.1330980413 |pmid=8599387 }}</ref>

== ความจุกะโหลกศีรษะ ==
ความจุกะโหลกศีรษะเป็นค่าวัดปริมาตร[[กระดูกหุ้มสมอง]]ภายในสำหรับ[[สัตว์มีกระดูกสันหลัง]]ที่มีทั้งกระดูกหุ้มสมองและสมอง
หน่วยวัดที่สามัญสุดคือลูกบาศก์เซนติเมตร (ซม<sup>3</sup>)
[[ปริมาตร]]ของกระดูกหุ้มสมองใช้เป็นตัวระบุขนาดสมองคร่าว ๆ ซึ่งก็เป็นตัวบ่งชี้เชาวน์ปัญญาของ[[สิ่งมีชีวิต]]นั้นอย่างคร่าว ๆ
การวัดบ่อยครั้งทำโดยเติมช่องกระดูกหุ้มสมองด้วยวัสดุเล็ก ๆ (เช่น เมล็ดมัสตาร์ดหรือหัว[[กระสุน]]ปืนเล็ก ๆ) แล้ววัดปริมาตรของวัสดุที่ใช้นั้น ๆ
แต่การวัดเช่นนี้ต้องตรวจสอบเพิ่ม เช่น ด้วย[[เอกซ์เรย์คอมพิวเตอร์]] สำหรับสปีชีส์และเพศหนึ่ง ๆ เพื่อดูว่า มันวัดปริมาตรกระดูกหุ้มสมองสำหรับสปีชีส์นั้น ๆ ได้ดีแค่ไหน.<ref name="Logan & Clutton-Brock 2013">{{cite journal |last1=Logan |first1=Corina J. |last2=Clutton-Brock |first2=Tim H. |title=Validating methods for estimating endocranial volume in individual red deer (Cervus elaphus) |journal=Behavioural Processes |date=January 2013 |volume=92 |pages=143–146 |doi=10.1016/j.beproc.2012.10.015 |pmid=23137587 |s2cid=32069068 |url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/261261 }}</ref><ref name="Logan & Palmstrom 2015">{{cite journal |last1=Logan |first1=Corina J. |last2=Palmstrom |first2=Christin R. |title=Can endocranial volume be estimated accurately from external skull measurements in great-tailed grackles (''Quiscalus mexicanus'')? |journal=PeerJ |date=11 June 2015 |volume=3 |pages=e1000 |doi=10.7717/peerj.1000 |pmid=26082858 |pmc=4465945 }}</ref>

วิธีการวัดที่แม่นยำกว่าก็คือทำรูปหล่อส่วนข้างในของกะโหลกศีรษะแล้ววัดปริมาณน้ำที่มันแทนที่
ในอดีตมีงานศึกษาเป็นโหล ๆ ที่ประมาณความจุกะโหลกศีรษะ 
งานศึกษาโดยมากทำกับกะโหลกสัตว์ตายโดยใช้การวัดตรง ๆ การจุกะโหลกศีรษะ หรือบางครั้งใช้การถ่ายรังสี{{ต้องการอ้างอิงเฉพาะส่วน | date = August 2019}}

ความรู้เรื่องปริมาตรกะโหลกศีรษะอาจสำคัญในการศึกษากลุ่มประชากรต่าง ๆ ที่อยู่ในภูมิภาค มีเชื้อชาติ หรือมีกลุ่มชาติพันธุ์ที่ต่าง ๆ กัน
ปัจจัยอื่น ๆ อาจมีผลต่อขนาดกะโหลกศีรษะเช่นการได้อาหาร<ref>{{cite journal |last1=Rushton |first1=J. Philippe |last2=Jensen |first2=Arthur R. |title=Thirty years of research on race differences in cognitive ability |url=https://archive.org/details/sim_psychology-public-policy-and-law_2005-06_11_2/page/n4 |journal=Psychology, Public Policy, and Law |date=2005 |volume=11 |issue=2 |pages=235–294 |doi=10.1037/1076-8971.11.2.235 |citeseerx=10.1.1.186.102 }}</ref>
ข้อมูลยังอาจใช้สัมพันธ์ความจุกะโหลกกับค่าวัดกะโหลกอื่น ๆ หรือเปรียบเทียบกับสัตว์อื่น ๆ 
ใช้ศึกษาความผิดปกติของขนาดกะโหลก ของรูปร่าง และของการเติบโตและพัฒนาการทางปริมาตร{{ต้องการอ้างอิงเฉพาะส่วน | date = August 2019}}

ความจุกะโหลกศีรษะเป็นวิธีการวัดขนาดสมองโดยอ้อม
มีงานศึกษาบางงานที่วัดกะโหลกศีรษะของสัตว์เป็น ๆ ด้วยการวัดตรง ๆ{{ต้องการอ้างอิงเฉพาะส่วน | date = August 2019}}
แต่ความจุกะโหลกที่มากกว่าไม่ใช่หมายความว่าสัตว์จะฉลาดกว่า เพราะร่างกายที่ใหญ่จำเป็นต้องมีสมองที่ใหญ่เพื่อการควบคุม ในบางกรณี นี่ยังเป็น[[การปรับตัว (ชีววิทยา)|การปรับตัว]]ให้เข้ากับอากาศหนาว
ยกตัวอย่างเช่น ในบรรดา[[มนุษย์ปัจจุบัน]] ประชากรในเขตเหนือมี[[เปลือกสมองส่วนการเห็น]] 20% ใหญ่กว่าประชากรในเขตใต้ ซึ่งอาจอธิบายความแตกต่างระหว่างขนาดสมอง (และความจุกะโหลกศีรษะโดยคร่าว ๆ) ได้<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-14279729|title=BBC News - Dark winters 'led to bigger human brains and eyeballs'|work=BBC News|date=27 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/science/2011/jul/27/higher-latitudes-bigger-eyes-brains|title=People at darker, higher latitudes evolved bigger eyes and brains|author=Alok Jha|work=the Guardian|date=27 July 2011}}</ref>
	หน้าที่ทางประสาทยังระบุด้วยการจัดระเบียบของสมองได้ดีกว่าปริมาตรสมอง
ความแตกต่างระหว่างบุคคลยังสำคัญด้วย เช่น ความจุกะโหลกของมนุษย์นีแอนเดอร์ทาลหญิงอยู่ระหว่าง {{nowrap |1,300-1,600 ซม<sup>3</sup>}}<ref>{{cite book |author=Stanford, C|author2=Allen, JS|author3=Anton, SC|author4=Lovell, NC | year = 2009 | title = Biological Anthropology: the Natural History of Humankind | location = Toronto | publisher = Pearson Canada | pages = 301 }}</ref>

เพื่อใช้ความจุกะโหลกเป็นตัวบ่งชี้แบบ[[ปรวิสัย]]ของขนาดสมอง นักวิชาการ (Harry Jerison) ได้พัฒนา encephalization quotient (EQ){{Efn-ua | name = EQ}} ขึ้นในปี 1973
เป็นค่าเปรียบเทียบขนาดสมองตัวอย่างกับขนาดสมองที่คาดว่าสัตว์หนักระดับนั้น ๆ ควรจะมี<ref>{{cite book|author=Campbell, GC|author2=Loy, JD|author3=Cruz-Uribe, K | year = 2006 | title = Humankind Emerging | edition = 9th | location = Boston | publisher = Pearson | pages = 346}}</ref>
วิธีนี้ทำให้สามารถตัดสินอะไรบางอย่างได้ที่สัมพันธ์กับความจุกะโหลกศีรษะของสัตว์นั้น ๆ
นักวิชาการอีกกลุ่มหนึ่งได้รวบรวมรูปหล่อกะโหลกศีรษะและวัดความจุกะโหลกไว้เป็นจำนวนมาก<ref>{{cite book |author= Holloway, Ralph L|author2=Yuan, MS|author3=Broadfield, DC | year = 2004 | title = The Human Fossil Record: Brain Endocasts: The Paleoneurological Evidence | location = New York | publisher = John Wiley & Sons }} ดูเพิ่ม 
* {{PDFlink |[http://www.columbia.edu/~rlh2/PartII.pdf PDF]}}
* http://www.columbia.edu/~rlh2/available_pdfs.html
</ref>

;'''ตัวอย่างความจุกะโหลก'''

;'''[[เอป]]'''
* [[ลิงอุรังอุตัง]]: {{nowrap |275-500 ซม<sup>3</sup>}}
* [[ลิงชิมแปนซี]]: {{nowrap |275-500 ซม<sup>3</sup>}}
* [[ลิงกอริลลา]]: {{nowrap |340-752 ซม<sup>3</sup>}}

;'''โฮมินิด'''
{{Div col | colwidth = 20em}}
* [[นีแอนเดอร์ทาล]]: {{nowrap |1,500-1,740 ซม<sup>3</sup>}}
* ''[[Homo erectus]]'': {{nowrap |850-1,100 ซม<sup>3</sup>}}
* ''Australopithecus afarensis'': {{nowrap |438 ซม<sup>3</sup>}}<ref>{{Cite book | ref = refLieberman | title = THE EVOLUTION OF THE HUMAN HEAD | last = Lieberman | first = Daniel | pages = 433 }}</ref>
* ''Australopithecus africanus'': {{nowrap |452 ซม<sup>3</sup>}}<ref>[[#refLieberman|Lieberman]], p. 435</ref>
* ''Paranthropus boisei'': {{nowrap |521 ซม<sup>3</sup>}}
* ''Paranthropus robustus'': {{nowrap |530 ซม<sup>3</sup>}}{{Div col end}}

== ดูเพิ่ม ==
*[[ประสาทวิทยาศาสตร์กับเชาวน์ปัญญา#ขนาดสมอง|ประสาทวิทยาศาสตร์กับเชาวน์ปัญญา]]
*[[สมองมนุษย์]]

== เชิงอรรถ ==
{{notelist | group = upper-alpha |30em}}

== อ้างอิง ==
{{รายการอ้างอิง |30em}}

== อ่านเพิ่ม ==
* {{cite news|last1=Jabr|first1=Ferris|title=How Humans Ended Up With Freakishly Huge Brains|url=http://www.wired.com/2015/11/how-humans-ended-up-with-freakishly-huge-brains/|access-date=29 November 2015|work=Wired|date=28 November 2015|ref=jabr2015}}

[[หมวดหมู่:ประสาทวิทยาศาสตร์]]